Bratislava notitie 1 - COMENIUS


Sinds 1997 heeft onze afdeling Keerbergen van de Orde van den Prince een samenwerkingsverband met de afdeling Neerlandistiek van de Comenius Universiteit te Bratislava. Eind mei 2019 organiseren onze vrienden in Bratislava een belangrijk regionaal colloquium ‘Neerlandicum’ (zie reeds in een vroeger blogbericht). Het wil ‘Bruggen Slaan’ door collega’s uit de Lage Landen samen te brengen met Neerlandici vanuit heel Centraal Europa om ideeën uit te wisselen over taal, literatuur, didactiek, vertalen en tolken. (We zullen in een latere bijdrage het programma uitgebreid toelichten).

In de aanloop naar dit congres willen we u in enkele ‘Bratislava Notities’ wat achtergrond geven. Eerst en vooral: wie is Comenius eigenlijk?

Johannes Comenius (Jan Amos Komenský) werd geboren in Moravië in 1592. Studeerde theologie en filosofie en was in de loop van zijn leven pedagoog, rector, filosoof, bisschop (van de Moravische Broeder-gemeenschap), drukker en wat nog. Hij reisde door zowat de hele Habsburgse monarchie, maar verbleef ook in Zweden, Engeland, Polen, Transsylvanië, enz.. In 1641-42 verbleef hij in Nederland waar hij onder meer lange filosofische gesprekken voerde met Descartes en toen, heel wat later, in 1656 zijn huis door Poolse partizanen in brand werd gestoken (hij had namelijk in de Zweeds - Poolse Oorlog zijn sympathie voor de Zweedse koning wat te publiek geuit), herinnerde hij zich het tolerante klimaat in Nederland, en meer bepaald Amsterdam. Hij vond er onderdak en bleef er schrijven en drukken. Hij overleed in Amsterdam in 1670 en ligt begraven in Naarden.

De persoonlijke band van Comenius met de Nederlanden is er dus al. Maar er is ook een sterke inhoudelijke connectie. Naast zijn vele filosofische en theologische geschriften had Comenius altijd zeer veel interesse in onderwijs en taal (meer dan 40 publicaties!) en ongetwijfeld is zijn invloed (tot vandaag) het grootst als pedagoog. We beperken ons hier (kort!) tot 3 belangrijke werken.

In zijn theoretisch werk Didactica Magna ontwerpt hij een heus schoolsysteem –van kleuter, over lagere en middelbare school tot een eerstegraadsuniversiteit (zoals een Amerikaanse ‘college’) en dan universiteit -, onderwijs voor zowel jongens als meisjes! Geïnspireerd door Bacon en Descartes moest ook pedagogie systematisch en wetenschappelijk worden. Hij vond dat leerlingen best kennis kunnen verwerven door de ‘natuur’ te observeren, aan de hand van concrete voorbeelden (eerder dan ‘holle’ woorden) en door iets te doen. Men zou hem dus gerust een voorloper van Rousseau, Pestalozzi, Fröbel en dergelijke kunnen noemen.

Een interessante uitwerking van zijn ideeën is de Janua Linguarum Reserata (De Talenpoort Geopend). Daarin verlaat Comenius het louter grammaticaal onderwijs van een taal en poneert dat je vreemde talen best verwerft via en met de moedertaal, dat de leerstof concreet moet zijn, geworteld in de ervaringswereld van de leerling, dat je met vertrouwde concepten moet beginnen om dan pas naar moeilijkere en vreemde inhouden over te gaan, dat kennis verwerven een aangename bezigheid moet zijn en geen marteling! Het werk werd zoveel vertaald (hierbij een Engelse vertaling uit 1650), gedrukt en herdrukt dat het tot de 19e eeuw het meest verspreide boek na de Bijbel was. Het maakte van hem de grondlegger van de moderne taaldidaktiek.

In 1658 schreef hij nog een bestseller, de Orbis sensualium pictus (De zichtbare wereld in beeld). Het werd lang het meest gebruikte handboek om Latijn te leren. Op basis van zijn principes om via de moedertaal te werken, plezier in het leren te hebben en aan de hand van concrete voorbeelden geïllustreerd met houtsneden, schrijft hij een soort jeugdencyclopedie in het Latijn en het Duits (de taal werd in de vertalingen uiteraard aangepast) waarin de leerling in 150 hoofdstukjes allerlei kennisgebieden exploreert, van dieren, beroepen, ‘instrumenta musica’ (Klangspiele) tot anatomie en religie.

En Comenius vandaag? Teveel om op te noemen. Er is een EU Comeniusprogramma (een uitwisselingsprogramma voor kleuter-, basis- en middelbare scholen), een Comeniusdag waarop sinds 2012 de Comeniusprijs wordt uitgereikt aan een persoon die erin slaagt kennisgebieden op een excellente manier te presenteren. De eerste Comeniusprijs werd in 2012 toegekend aan de natuurkundige Robbert Dijkgraaf (die recent op 2 april een eredoctoraat van de VUB ontving). In 2015 kreeg Geert Mak de prijs. Er is ook een Unesco Comenius Medal voor verdiensten op gebied van onderwijsonderzoek en innovatie, enz. en natuurlijk niet te vergeten de Univerzita Komenského v Bratislave - de eerste universiteit die een curriculum in het Slovaaks aanbood – is naar hem genoemd.

#Comenius #Bratislava

   Vlaams-Nederlands Genootschap voor Taal en Cultuur

© Prince Keerbergen 2017